Juridische technologie en rechtstoegang in 2026

In een recent artikel heeft Tom Martin verschillende manieren belicht waarop juridische technologie/informatica de toegang tot het recht kan bevorderen. In dit artikel bespreken we het verband tussen juridische technologie en rechtstoegang. Eerst definiëren we waar we het over hebben. Vervolgens gaan we in op de voordelen en uitdagingen van juridische technologie voor de rechtstoegang. Dit is een update van ons artikel van 2020.

Waar hebben we het over?

Laten we beginnen met een paar korte definities en vervolgens wat achtergrondinformatie te geven over het verband tussen juridische technologie en rechtstoegang.

Martin definieert toegang tot het recht in brede zin als de mogelijkheid om gebruik te maken van het rechtssysteem. Juridische technologie is een brede term. Hieronder vallen technologieën die door advocaten en rechtbanken worden gebruikt, zoals praktijkbeheersystemen, elektronische bewijsgaring, platforms voor juridisch onderzoek en documentautomatisering.

Vanuit het perspectief van toegang tot het recht is de categorie die het meest interessant is, de technologie die rechtstreeks wordt gebruikt door mensen met juridische problemen. Hieronder vallen online juridische informatie, geautomatiseerde documentgeneratie, juridische chatbots, online intake-systemen, zelfhulpplatforms, digitale rechtsbijstandsdiensten, online geschillenbeslechting, elektronische indiening en rechtszittingen op afstand. Tegenwoordig vallen hier ook artificiële intelligentie (AI) en generatieve AI-systemen onder. Deze zijn in staat juridische concepten uit te leggen, gebruikers te helpen relevante kwesties te identificeren, documenten samen te vatten of mensen door juridische procedures te begeleiden.

Dat brengt ons bij het probleem van de rechtstoegang. Het recht hoort voor iedereen op gelijke wijze toegankelijk te zijn. De realiteit is echter dat er een enorme kloof bestaat tussen de behoefte aan rechtsbijstand en het vermogen van traditionele rechtsstelsels om daarin te voorzien.

Juridische technologie is een belangrijk onderdeel geworden van het bredere debat over toegang tot het recht. Als technologie op de juiste manier wordt ingezet, kan dit beïnvloeden wie er juridische informatie kan verkrijgen, zijn of haar rechten kan begrijpen, hulp kan krijgen, geschillen kan oplossen en aan gerechtelijke procedures kan deelnemen. Tegelijkertijd kan technologie echter ook nieuwe belemmeringen opwerpen die te maken hebben met de beschikbaarheid van apparaten, internetverbinding, digitale vaardigheden of met de betrouwbaarheid van informatie.

Voordelen van juridische technologie voor de rechtstoegang

Iedereen is het erover eens dat juridische technologie tal van voordelen kan bieden voor de toegang tot het recht. In de hieronder vermelde artikelen worden de volgende manieren vermeld waarop juridische technologie de toegang tot het recht kan vergemakkelijken.

Juridische technologie kan de kosten van juridische bijstand verlagen. Een advocaat besteedt traditioneel veel tijd aan taken die gestandaardiseerd kunnen worden. Het gaat om zaken als het verzamelen van cliëntgegevens, het voeren van een eerste innamegesprek, het zoeken naar documenten, het opstellen van standaardcorrespondentie, het invullen van formulieren en het opstellen van routinematige juridische documenten. AI, en meer specifiek AI-agenten, kunnen veel van deze processen automatiseren, waardoor de kosten dalen.

Juridische technologie kan juridische informatie begrijpelijker maken. Zoekmachines, websites met juridische informatie en, in toenemende mate generatieve AI kunnen online een eerste introductie tot gratis juridische informatie bieden. Dit kan mensen helpen hun probleem in kaart te brengen, de terminologie te begrijpen en te bepalen wat hun volgende stap zou moeten zijn. In die zin kan juridische technologie dan ook bijdragen aan de voorlichting van het publiek.

Dankzij juridische technologie is het ook eenvoudiger geworden om juridische professionals te vinden. Zoekmachines, juridische gidsen en online platforms maken het voor mensen gemakkelijker om advocaten, deurwaarders, notarissen te vinden.

Juridische technologie helpt ook partijen die zichzelf vertegenwoordigen. Rechtbanken zijn opgezet rond juridische procedures en terminologie die advocaten begrijpen. Voor een partij die zichzelf vertegenwoordigt, kunnen zelfs relatief eenvoudige procedurele vereisten moeilijk zijn. Het probleem is niet een gebrek aan intelligentie of motivatie. Het is dat het rechtssysteem in feite in een gespecialiseerde taal is geschreven. Juridische technologiesystemen kunnen die complexiteit vertalen naar gewone taal. Ze kunnen procedures uitleggen, formulieren genereren, checklists aanbieden, deadlines aangeven en gebruikers door administratieve stappen begeleiden.

In een eerder artikel hebben we het gehad over online geschillenbeslechting. Ook dit is mogelijk gemaakt door de vooruitgang op het gebied van juridische technologie. Online geschillenbeslechting stelt partijen in staat bepaalde geschillen op te lossen zonder fysiek naar de rechtbank te hoeven gaan. Afhankelijk van het systeem kunnen partijen online informatie uitwisselen, elektronisch onderhandelen, geautomatiseerde processen gebruiken om de geschilpunten te beperken, of op afstand deelnemen aan bemiddeling. Dit kan reiskosten, wachttijden en administratieve kosten verminderen. Het kan m.n. waardevol zijn bij relatief kleine geschillen, waarbij de kosten voor het inschakelen van een advocaat of het fysiek bijwonen van een rechtszitting hoger kunnen zijn dan het bedrag waarover het geschil gaat.

Hier nauw mee samenhangend zijn toegang en deelname op afstand: de snelle toename van hoorzittingen op afstand tijdens de COVID-19-pandemie heeft een nieuwe mogelijkheid aangetoond. Rechtbanken kunnen digitaal functioneren. Hierdoor kunnen advocaten, getuigen en partijen deelnemen zonder fysiek aanwezig te zijn. Dit vergemakkelijkt ook de toegang voor mensen met een handicap of een chronische aandoening. Ook zij hoeven niet langer fysiek in de rechtbank te verschijnen.

Over het geheel genomen heeft juridische informatica ook de efficiëntie van rechtbanken verhoogd. Elektronische indiening en digitale systemen voor dossierbeheer zorgen voor minder papierwerk en helpen achterstanden weg te werken

En het gebruik van artificiële intelligentie heeft op verschillende manieren bijgedragen aan de toegang tot de rechter.

Uitdagingen op het gebied van juridische technologie voor de rechtstoegang.

Maar het is niet allemaal rozengeur en maneschijn. Zoals hierboven al is opgemerkt, brengt juridische technologie ook een aantal uitdagingen met zich mee voor de toegang tot het recht.

Een van de belangrijkste problemen is de digitale kloof. Slechte internettoegang en een laag digitaal vaardigheidsniveau kunnen ertoe leiden dat gemarginaliseerde groepen worden uitgesloten. Iemand met een smartphone, een breedbandverbinding, digitale vaardigheden en het vermogen om vlot te communiceren in de dominante taal, zal het rechtssysteem dankzij technologie wellicht aanzienlijk gemakkelijker kunnen navigeren. Voor iemand die niet over die middelen beschikt, kan dit moeilijker zijn.

De digitale kloof omvat verschillende aspecten. Het gaat om toegang tot hardware, toegang tot betaalbare en betrouwbare internetverbindingen, digitale geletterdheid, taal en toegankelijkheid, en ten slotte het vermogen om de door technologie gegenereerde informatie te beoordelen.

Bij het gebruik van AI speelt ook het probleem van nauwkeurigheid en betrouwbaarheid een rol. Dit is met name van belang bij juridische bijstand op basis van AI. Het feit dat juridische informatie goedkoper en gemakkelijker toegankelijk wordt, betekent niet automatisch dat deze ook correct is. Iemand die zich geen advocaat kan veroorloven, is wellicht ook degene die het minst in staat is om te herkennen dat een door AI gegenereerd juridisch antwoord onjuist is.

Vanaf het begin heeft juridische technologie op verschillende niveaus te maken gehad met weerstand. Advocaten staan er traditioneel terughoudend tegenover om nieuwe technologieën in te voeren. Bovendien vertragen traditionele rechtsstelsels de invoering van technologie vaak vanwege strenge regels en bezorgdheid over vertrouwelijkheid. En op dit moment zien we ook een groeiende weerstand tegen het gebruik van AI.

Conclusie

De vraag is niet alleen of juridische technologie het rechtssysteem toegankelijker maakt. We moeten ons ook afvragen wie er dankzij technologie toegang krijgt, wie er buitengesloten blijft en wie er mogelijk in een meer nadelige positie terechtkomt naarmate het rechtssysteem steeds digitaler wordt.

Het World Justice Project benadrukt dit punt in zijn onderzoek naar technologie en toegang tot het rechtssysteem. Het wijst op het potentieel van digitale technologieën om de toegang te vergroten. Het waarschuwt tegelijkertijd dat slecht ontworpen systemen kwetsbare bevolkingsgroepen kunnen uitsluiten en bestaande ongelijkheden kunnen vergroten.

Juridische technologie kan de toegang tot het recht democratiseren. Maar het risico is reëel dat de voordelen van die democratisering zelf ongelijk verdeeld zijn.

Het spreekt voor zich dat toegang tot het rechtssysteem niet afhankelijk mag worden van toegang tot technologie. Digitale kanalen zouden idealiter de beschikbare wegen naar het rechtssysteem moeten uitbreiden, in plaats van de enige weg te worden.

Juridische technologie is m.a.w. een tweesnijdend zwaard. Het kan juridische bijstand aanzienlijk goedkoper en toegankelijker maken. Maar het kan ook leiden tot het ontstaan van een nieuwe groep mensen die in feite digitaal van het rechtssysteem worden uitgesloten. En met AI zal dat onderscheid waarschijnlijk alleen maar belangrijker worden.

Met andere woorden: juridische technologie kan de toegang tot het rechtssysteem democratiseren, maar alleen als de toegang tot de technologie zelf geen nieuwe voorwaarde wordt voor toegang tot het rechtssysteem.

Bronnen:

• https://lawdroid.com/technology-and-access-to-justice-how-does-it-work/
• https://www.lawdroidmanifesto.com/p/launching-the-legal-aid-plugin-empowering
• https://www.law.ac.uk/resources/blog/role-of-tech-in-access-to-justice/
• https://www.cliffedekkerhofmeyr.com/news/publications/2026/South-Africa/Knowledge-Management/Combined-Dispute-Resolution-and-Knowledge-Management-19-May-Artificial-intelligence-and-access-to-justice-in-South-Africa
• https://www.youtube.com/watch?v=qYHNCe5q1f4
• https://www.thomsonreuters.com/en/institute/articles/scaling-justice-technology-self-represented-litigants
• https://iacajournal.org/articles/10.36745/ijca.635
• https://worldjusticeproject.org/access-to-justice
• https://worldjusticeproject.org/our-work/research-and-data/advancing-a2j-ict-driven-reforms
• https://justicegap.lsc.gov/resource/executive-summary/
• https://www.lsc.gov/our-impact/publications/other-publications-and-reports/report-summit-use-technology-expand-access-justice
• https://www.lsc.gov/techreport